മെറ്റാമോഡേണിസം: പുതിയ കാലത്തിൻ്റെ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ

ലേഖനം
എ. വി സന്തോഷ് കുമാർ

നമ്മൾ ജീവിക്കുന്നത്  ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളുടെ കാലത്താണ്. സത്യം, കല, രാഷ്ട്രീയം തുടങ്ങി എല്ലാത്തിനെയും ഉത്തരാധുനികത (Postmodernism) അതിൻ്റെ വിചാരണയ്ക്ക് വിധേയമാക്കി. വലിയ സത്യങ്ങളെയും മഹത്തായ ആഖ്യാനങ്ങളെയും അത് സംശയത്തോടെ നോക്കി. എല്ലാത്തിനെയും പൊളിച്ചെഴുതുകയും വിഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. പക്ഷെ ഈ പൊളിച്ചെഴുത്ത് നമ്മളെ എവിടെയാണ് എത്തിച്ചത്? ഗ്രെഗ് ഡെംബർ പറയുന്നതുപോലെ, ഒരുതരം ബൗദ്ധികമായ കാട്ടിൽ അകപ്പെട്ടതുപോലെയായി നമ്മൾ. എല്ലാം തകർന്നുപോയി. ഇനി എന്തിൽ വിശ്വസിക്കും? എന്തിനുവേണ്ടി നിലകൊള്ളും? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പകച്ചുനിൽക്കുമ്പോഴാണ് മെറ്റാമോഡേണിസം (Metamodernism) എന്ന പുതിയ ചിന്താധാര കടന്നുവരുന്നത്.
മെറ്റാമോഡേണിസം എന്ന വാക്ക് നമുക്ക് അത്ര പരിചിതമായിരിക്കില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അതിനെക്കുറിച്ച് പറയുന്നതിന് മുൻപ്, അതിൻ്റെ മുൻഗാമികളായ മോഡേണിസത്തെയും (Modernism) പോസ്റ്റ്മോഡേണിസത്തെയും കുറിച്ച് ലളിതമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. കാരണം, ഈ രണ്ടു ആശയങ്ങളോടുമുള്ള പ്രതികരണവും അതേസമയം അവയുടെ തുടർച്ചയുമാണ് മെറ്റാമോഡേണിസം.

ഒരു കാലഘട്ടത്തിൻ്റെ പേരായും ആ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഒരുതരം വൈകാരികവും ബൗദ്ധികവുമായ സംവേദനക്ഷമതയെക്കുറിച്ചും പറയാൻ ഈ വാക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഏകദേശം ഈ സഹസ്രാബ്ദത്തിൻ്റെ തുടക്കത്തിൽ ആരംഭിച്ച് ഇന്നും തുടരുന്ന ഒരു സാംസ്കാരികാവസ്ഥയെയാണ് ഇത് അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്.
ഉത്തരാധുനികതയുടെ പരിഹാസവും സംശയവും നമ്മളെ ഒരുതരം നിശ്ചലാവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചു. എന്തിനെയെങ്കിലും ആത്മാർത്ഥമായി സമീപിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു അവസ്ഥ. അതേസമയം, ആധുനികതയുടെ ആദർശങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകാനും സാധ്യമല്ല.

ആധുനികത അഥവാ മോഡേണിസം എന്തായിരുന്നു? പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൻ്റെ അവസാനത്തിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൻ്റെ തുടക്കത്തിലുമായി കലയിലും സാഹിത്യത്തിലും തത്വചിന്തയിലുമെല്ലാം വലിയൊരു തരംഗമായി അതുമാറി. പുതുമയെ സൃഷ്ടിക്കുക (Make it new) എന്നതായിരുന്നു അതിൻ്റെ മുദ്രാവാക്യം. പഴയതിനെയെല്ലാം തൂത്തെറിഞ്ഞ് പുതിയൊന്ന് കെട്ടിപ്പടുക്കാനുള്ള തീവ്രമായ ആഗ്രഹമായിരുന്നു അതിൻ്റെ കാതൽ. ശാസ്ത്രീയമായ പുരോഗതിയിലും മനുഷ്യൻ്റെ കഴിയിലും അത് അടിയുറച്ച് വിശ്വസിച്ചു. എല്ലാറ്റിനും അടിസ്ഥാനപരമായ, സാർവലൗകികമായ ഒരു സത്യമുണ്ടെന്നും അത് കണ്ടെത്തുകയാണ് മനുഷ്യൻ്റെ ലക്ഷ്യമെന്നും ആധുനികത കരുതി.
നമ്മുടെ നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഈ ആധുനികതയുടെ ആവേശം കാണാം. ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിൻ്റെയും അയ്യങ്കാളിയുടെയും വിടി ഭട്ടതിരിപ്പാടിൻ്റെയുമൊക്കെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പഴയ സാമൂഹിക ഘടനകളെ മാറ്റി പുതിയൊന്ന് സ്ഥാപിക്കാനുള്ള ശ്രമമായിരുന്നു. കുമാരനാശാൻ്റെ കവിതകളിൽ സ്നേഹത്തിലൂടെയും മനുഷ്യത്വത്തിലൂടെയും ഒരു പുതിയ ലോകം സ്വപ്നം കണ്ടതും ഇതേ ആധുനികതയുടെ പ്രതിഫലനമാണ്. അന്ധവിശ്വാസങ്ങളെയും അനാചാരങ്ങളെയും ചോദ്യം ചെയ്ത് യുക്തിസഹമായ ഒരു ലോകം കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിച്ചു. വലിയ ലക്ഷ്യങ്ങളും മഹത്തായ ആഖ്യാനങ്ങളും (Grand Narratives) ആധുനികതയുടെ പ്രത്യേകതയായിരുന്നു.
എന്നാൽ രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധവും കൊളോണിയലിസത്തിൻ്റെ ക്രൂരതകളും ഈ മഹത്തായ ആഖ്യാനങ്ങളുടെ പൊള്ളത്തരം തുറന്നുകാട്ടി. ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി മനുഷ്യനെ നന്മയിലേക്ക് മാത്രമല്ല, ഹിരോഷിമയിലെ പോലെയുള്ള വൻ ദുരന്തങ്ങളിലേക്കും നയിക്കുമെന്ന് ലോകം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ഈയൊരു നിരാശയിൽ നിന്നും സംശയത്തിൽ നിന്നുമാണ് ഉത്തരാധുനികതയുടെ ജനനം. ആധുനികത മുന്നോട്ടുവെച്ച സാർവലൗകിക സത്യങ്ങളെ അത് പൂർണ്ണമായും നിരാകരിച്ചു.
സത്യം എന്നത് കേവലം ഒരു നിർമ്മിതിയാണെന്നും ഓരോരുത്തരുടെയും കാഴ്ചപ്പാടിന് അനുസരിച്ച് അത് മാറുമെന്നും ഉത്തരാധുനികത വാദിച്ചു. ആധുനികതയുടെ ഗൗരവത്തെയും ആദർശങ്ങളെയും അത് പരിഹസിച്ചു. വിരോധാഭാസം (Irony), ആക്ഷേപഹാസ്യം (Satire), അനുകരണം (Pastiche) എന്നിവ അതിൻ്റെ പ്രധാന ഉപകരണങ്ങളായി. വലിയ ആശയങ്ങളെല്ലാം പൊളിഞ്ഞുപോയി എന്നും ഇനി അവശേഷിക്കുന്നത് ചെറിയ കളികളും അനുകരണങ്ങളും മാത്രമാണെന്നും അത് പറഞ്ഞു. ആനന്ദിൻ്റെയും ഒ.വി. വിജയൻ്റെയും എം. മുകുന്ദൻ്റെയും ഒക്കെ രചനകളിൽ ഈ ഉത്തരാധുനികതയുടെ സ്വാധീനം വ്യക്തമായി കാണാം. അധികാര വ്യവസ്ഥകളെയും ഉറച്ചുപോയ ശൈലികളെയും അവർ തങ്ങളുടെ നോവലുകളിലൂടെ ചോദ്യം ചെയ്തു. സിനിമയിൽ, പത്മരാജൻ്റെ 'കള്ളൻ പവിത്രൻ' പോലുള്ള സിനിമകൾ നായക സങ്കൽപ്പങ്ങളെ തലകീഴായി നിർത്തി. എല്ലാം ഒരുതരം കളിയാണെന്നും ഗൗരവമായി എടുക്കാൻ ഒന്നുമില്ലെന്നുമുള്ള ഒരു മനോഭാവം പതുക്കെ സമൂഹത്തിൽ വ്യാപിക്കാൻ തുടങ്ങി.
 ലോകത്ത് ഒരുപാട് പ്രശ്നങ്ങളുണ്ടെന്നും തൻ്റെ ഒരു പ്രവർത്തനം കൊണ്ട് ഒന്നും മാറാൻ പോകുന്നില്ലെന്നും അറിയാമെങ്കിലും, ആത്മാർത്ഥമായി ഒരു സാമൂഹിക പ്രശ്നത്തിൽ ഇടപെടാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു ചെറുപ്പക്കാരൻ്റെ മനോഭാവം മെറ്റാമോഡേൺ ആണ്. 

ഇവിടെയാണ് നാം ഇപ്പോൾ എത്തിനിൽക്കുന്നത്. ഉത്തരാധുനികതയുടെ പരിഹാസവും സംശയവും നമ്മളെ ഒരുതരം നിശ്ചലാവസ്ഥയിൽ എത്തിച്ചു. എന്തിനെയെങ്കിലും ആത്മാർത്ഥമായി സമീപിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു അവസ്ഥ. അതേസമയം, ആധുനികതയുടെ ആദർശങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകാനും സാധ്യമല്ല. കാരണം, അതിൻ്റെ അപകടങ്ങൾ നമ്മൾ കണ്ടുകഴിഞ്ഞു. ഈയൊരു പ്രതിസന്ധിയിലാണ് മെറ്റാമോഡേണിസം ഒരു പുതിയ വഴി തുറക്കുന്നത്. ടിമോതിയസ് വെർമുലെൻ, റോബിൻ വാൻ ഡെൻ അക്കർ എന്നീ ചിന്തകരാണ് ഈ ആശയത്തിന് സൈദ്ധാന്തിക രൂപം നൽകിയത്.
മെറ്റാമോഡേണിസം എന്നാൽ എന്താണ്? അതൊരു ഒത്തുതീർപ്പല്ല. മറിച്ച്, രണ്ട് വിപരീത ആശയങ്ങൾക്കിടയിൽ നിരന്തരം ആടുന്ന ഒരു അവസ്ഥയാണ്. ഒരു പെൻഡുലം പോലെ. അത് ആധുനികതയുടെ ആത്മാർത്ഥതയ്ക്കും (Sincerity) ഉത്തരാധുനികതയുടെ പരിഹാസത്തിനും (Irony) ഇടയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. പ്രതീക്ഷയ്ക്കും നിരാശയ്ക്കും ഇടയിൽ, ഒന്നാകാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിനും ഒറ്റപ്പെടലിനും ഇടയിൽ അത് ആടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു കാര്യം പരിഹാസ്യമാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ അതിനെ ആത്മാർത്ഥമായി സമീപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ മനോഭാവമാണിത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ലോകത്ത് ഒരുപാട് പ്രശ്നങ്ങളുണ്ടെന്നും തൻ്റെ ഒരു പ്രവർത്തനം കൊണ്ട് ഒന്നും മാറാൻ പോകുന്നില്ലെന്നും അറിയാമെങ്കിലും, ആത്മാർത്ഥമായി ഒരു സാമൂഹിക പ്രശ്നത്തിൽ ഇടപെടാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു ചെറുപ്പക്കാരൻ്റെ മനോഭാവം മെറ്റാമോഡേൺ ആണ്. ആ ശ്രമം ഒരുപക്ഷേ പരാജയപ്പെട്ടേക്കാം എന്ന ഉത്തരാധുനികമായ തിരിച്ചറിവും, എങ്കിലും ശ്രമിച്ചുനോക്കാം എന്ന ആധുനികമായ പ്രതീക്ഷയും അവിടെ ഒരുമിക്കുന്നു.
നമ്മുടെ പുതിയ സിനിമകൾ ഇതിൻ്റെ ഏറ്റവും നല്ല ഉദാഹരണമാണ്. ദിലീഷ് പോത്തൻ്റെ 'മഹേഷിൻ്റെ പ്രതികാരം' എന്ന സിനിമ നോക്കുക. അതിലെ കഥ വളരെ ലളിതമാണ്. ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമത്തിലെ നിസ്സാരമായ ഒരു തർക്കവും പ്രതികാരവുമാണ് വിഷയം. ഉത്തരാധുനികമായ കണ്ണിലൂടെ നോക്കിയാൽ ഇതിൽ മഹത്വമൊന്നുമില്ല. എന്നാൽ സിനിമ അതിനെ സമീപിക്കുന്നത് അങ്ങേയറ്റം ആത്മാർത്ഥവും വൈകാരികവുമായിട്ടാണ്. അതിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ ആധുനിക നായകരെപ്പോലെ പൂർണ്ണരല്ല, അവർക്ക് ഒരുപാട് കുറവുകളുണ്ട്. എങ്കിലും അവരുടെ വേദനകളും സന്തോഷങ്ങളും വളരെ സത്യസന്ധമായി സിനിമ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
 സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ ട്രോളുകൾ ഉത്തരാധുനികമായ പരിഹാസത്തിൻ്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. എന്നാൽ അതേ സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ തന്നെയാണ് പ്രളയകാലത്തും കോവിഡ് കാലത്തും അപരിചിതരായ മനുഷ്യർക്ക് വേണ്ടി ആത്മാർത്ഥമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന കൂട്ടായ്മകൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. 

ഇതുപോലെ, ലിജോ ജോസ് പെല്ലിശ്ശേരിയുടെ സിനിമകളിലും ഈ ആന്ദോളനം (Oscillation) കാണാം. 'നൻപകൽ നേരത്ത് മയക്കം' എന്ന സിനിമ യാഥാർത്ഥ്യത്തിനും സ്വപ്നത്തിനും ഇടയിൽ, തമിഴ് സംസ്കാരത്തിനും മലയാളിയുടെ സ്വത്വത്തിനും ഇടയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഒരു ഉച്ചമയക്കത്തിൽ തുടങ്ങി മറ്റൊരാളായി മാറുന്ന ജെയിംസ് എന്ന കഥാപാത്രം ആധുനികമായ സ്വത്വബോധത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം, സിനിമയുടെ വൈകാരികമായ കാതൽ മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ആത്മാർത്ഥമായ അന്വേഷണമാണ്.

മെറ്റാമോഡേണിസം ഒരു കൃത്യമായ നിയമങ്ങളുള്ള ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രമല്ല. മറിച്ച്, നമ്മുടെ കാലഘട്ടത്തിൻ്റെ ഒരു 'ഘടനപരമായ അനുഭവം' (Structure of feeling) ആണ്.

കലയിലും സാഹിത്യത്തിലുമെന്നപോലെ നമ്മുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലും ഈ മനോഭാവം പ്രകടമാണ്. സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ ട്രോളുകൾ ഉത്തരാധുനികമായ പരിഹാസത്തിൻ്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. എന്നാൽ അതേ സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ തന്നെയാണ് പ്രളയകാലത്തും കോവിഡ് കാലത്തും അപരിചിതരായ മനുഷ്യർക്ക് വേണ്ടി ആത്മാർത്ഥമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന കൂട്ടായ്മകൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. ഒരു വശത്ത് പരിഹാസം മറുവശത്ത് പ്രതീക്ഷ. രാഷ്ട്രീയത്തിൽ, നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥകളെ പൂർണ്ണമായി പരിഹസിക്കുമ്പോഴും പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ബദലുകൾക്ക് വേണ്ടി ആത്മാർത്ഥമായി പ്രയത്നിക്കുന്നവരുടെ കൂട്ടായ്മകളിലും ഈ മെറ്റാമോഡേൺ ഭാവം കാണാം.

മെറ്റാമോഡേണിസം ഒരു കൃത്യമായ നിയമങ്ങളുള്ള ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രമല്ല. മറിച്ച്, നമ്മുടെ കാലഘട്ടത്തിൻ്റെ ഒരു 'ഘടനപരമായ അനുഭവം' (Structure of feeling) ആണ്. എല്ലാം തകർന്നു എന്ന് പരിതപിക്കുകയോ അല്ലെങ്കിൽ എല്ലാം ശരിയാകും എന്ന് അന്ധമായി വിശ്വസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിന് പകരം, ഈ തകർച്ചയുടെ നടുവിൽ നിന്നുകൊണ്ട് പുതിയ സാധ്യതകളെക്കുറിച്ച് ആത്മാർത്ഥമായി സ്വപ്നം കാണാനുള്ള ഒരു ശ്രമമാണത്. അത് ഒരേസമയം അറിവും നിഷ്കളങ്കതയുമാണ്. ലോകം സങ്കീർണ്ണമാണെന്ന തിരിച്ചറിവും, ആ സങ്കീർണ്ണതയിൽ ലളിതമായ ഒരു നന്മ കണ്ടെത്താനുള്ള ആഗ്രഹവുമാണത്. ഉത്തരാധുനികതയുടെ തണുപ്പൻ പരിഹാസത്തിൽ നിന്നും ആധുനികതയുടെ ചുട്ടുപൊള്ളുന്ന ആദർശങ്ങളിൽ നിന്നും മാറി, രണ്ടിനെയും ഉൾക്കൊണ്ടുകൊണ്ട് പുതിയൊരു താളം കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമം. ആ താളമാണ് ഒരുപക്ഷേ ഈ ബൗദ്ധികമായ കാട്ടിൽ നിന്നും പുറത്തുകടക്കാനുള്ള വഴി നമുക്ക് കാണിച്ചുതരുന്നത്.